Veranderende landschappelijke behoeften - Onderzoeksmethodiek

Mijn afstudeerproject ‘veranderende landschappelijke behoeften’ begon vanuit mijn fascinatie voor verwilderde natuur en het authentieke in mensen en plekken. Het onderzoek gaat in op het gevoel van regionale identiteit, verbondenheid met de nabije omgeving en het ontwerpen vanuit een landschappelijke karakteristiek. Met het ontwerp heb ik uiteindelijk de streekgebonden wisselwerking tussen gebruiker en het karakteristieke landschap willen versterken.

De voorkeur binnen dit project heeft gelegen op een methodische aanpak tegenover een exacte invulling van een locatie. De methodiek is herhaalbaar en toepasbaar op gebieden waar men het productielandschap met het vrijetijdslandschap wil verweven, om de mens en het karakteristieke landschap dichterbij elkaar te brengen. Hieronder licht ik met name de onderzoeksmethodiek toe, het ontwerp is onder een apart project opgenomen.

Allereerst ben ik mij in de landschappelijke karakteristieken van streek de Liemers gaan verdiepen. Het bestaande landschap vormde het vertrekpunt voor alle latere ontwerpkeuzes.

Als de landschappelijke karakteristiek van streek de Liemers samengevat zou moeten worden, dan komt het neer op een dynamisch en zeer divers landschap, dat is gevormd door het water. De bewoners hebben zich altijd moeten aanpassen aan de krachten van het water en de kernen hebben zich in oost-westelijke richting van de rivieren en met cultuurhistorie langs waterwegen ontwikkeld. De streek kent veel openheid, dat in contrast staat met de bebossing op de stuwwal. Het zijn dan ook met name de rivierkleigronden waar het rivierenlandschap in verschillende vormen duidelijk tot uiting komt.

Opvallend in de landschappelijke overgangen in de streek is, dat het productielandschap, meestal een kommengebied gelegen achter de oeverwal, in veel gevallen tussen de stad en het natuurlandschap in ligt. Als we het hebben over de nabijheid van natuur, dan is het productielandschap een gebied met vele kansen. Uiteindelijk is het dan ook het productielandschap waarop ik mij verder ben gaan toespitsen.

Vervolgens ben ik mij in de behoeften vanuit de mens ten opzichte van het landschap in streek de Liemers gaan verdiepen.

De behoeftes, ten opzichte van het landschap en tijdsbesteding, zijn aan het verschuiven. In Nederland heeft er een algemene verschuiving plaatsgevonden van arbeid in de landbouw via industrie naar diensten. Dit gaat gepaard met de toenemende druk op het vrijetijdslandschap.

Door o.a. globalisering, veranderingen in het landgebruik en het gebrek aan toegankelijke natuur in de nabije omgeving is de relatie tussen de mens en de regionale leefomgeving aan het afnemen. Dit heeft tot gevolg dat betrokkenheid bij en beleving van het nabije landschap afneemt en verrommeling van het landschap optreedt.

Het verweven van het productielandschap en het vrijetijdslandschap biedt kansen en om deze reden is ervoor gekozen om verder in te zoomen op casusgebied en productielandschap ‘t Duivensche en Zevenaarsche Broek.

De meeste mensen waarderen het landschap hoger als er meer zichtbare natuur in zit: denk aan dieren, houtwallen en bloeiende velden. Het gaat dus niet enkel om ‘eropuit kunnen’, maar ook om wat je dan ziet en ervaart. Een kaal vlak agrarisch land met nauwelijks vogels en bloemen scoort laag qua beleving. Door beleving aan landschappelijke elementen en biodiversiteit te koppelen, kunnen we inzetten op een natuurlijk systeem met toekomstwaarde. Zichtbare natuurbeleving is hierbij het uitgangspunt.

De huidige landschappelijke karakteristieken hebben de basis gevormd voor de verdere ontwerpingrepen. Deze karakteristieken zijn gekoppeld aan de mogelijke belevingswaardes en kansen voor verhoging van de ecologische kwaliteit en biodiversiteit; zodat er tevens voldaan kan worden aan actuele ruimtelijke opgaven in het landelijk gebied.

Ik wilde graag overzicht krijgen in de landschappelijke identiteit van een gebied en daarop kunnen aansluiten met passende belevingen. In dit onderzoek heeft deze vraag betrekking op productielandschap 't Broek, maar deze vraag zou ook voor andere gebieden kunnen gelden.

De onderzoeksmethode kent twee fases. De uitkomst is een ontwerpset voor ontwerpopgaven in productielandschappen, waarbij vrijetijdsbesteding een rol gaat spelen. Het maakt ontwerpen vanuit de landschappelijke karakteristiek evenals de beoogde beleving mogelijk.

1. De regionale identiteitskaart:

• Nadat het gebied van de opgave bepaald is, is het de bedoeling om de koppelkansen tussen het productielandschap en toekomstige vrijetijdslandschap te vinden. Alle observeringen en belevingen in het bepaalde gebied worden vastgelegd en kunnen op eigen wijze worden uitgewerkt tot een regionale identiteitskaart.
• De bevindingen worden gecategoriseerd naar de volgende vier thema’s: landschap, dieren, beleving en productie.

2. De ontwerpset

• Deze opgave vraagt om een taal die tussen het landschap en de mens in ligt. Door gebruik te maken van personificatie worden er menselijke eigenschappen aan het landschap toegekend, waardoor het landschap ook voor de mens meer tot de verbeelding spreekt.
• Om te kunnen ontwerpen vanuit de onderlinge synergie van de categorieën binnen karakteristieke landschappen, dient er een herstructurering plaats te vinden. Dit om vanuit de samenhang tussen de categorieën te ontwerpen en niet vanuit een enkele categorie.

Uiteindelijk is het een groot ordeningsprincipe. Door alle elementen, belevingen en observeringen uit het landschap op een andere manier te groeperen, biedt het een ondergrond voor het ontwerpen van zichtbare natuurbelevingen.

Deze methode zou mooi gezamenlijk met de gebruikers van een gebied opgepakt kunnen worden.

Zie het project 'Veranderende landschappelijke behoeften - Ontwerp' voor de vervolgstappen.